CATALOGUS

ALTAAR VAN ANTWERPEN

Hoe gaan we in Antwerpen om met verlies? Het Altaar van Antwerpen is een interactieve installatie die hier elk jaar over reflecteert. Het is geïnspireerd op de relatie tussen leven en dood in de precolumbiaanse culturen in Zuid-Amerika en wordt sinds 2012 ter ere van de Día de Muertos opgesteld in het MAS.

Bezoekers van het Altaar van Antwerpen kunnen er mensen herdenken. Al onze herinneringen zijn steeds met ons verbonden. We kunnen zelf een verbinding leggen met ons verleden.

Net als het leven zelf, is het Altaar veelvormig en elk jaar anders; een kleurrijk organisme dat jaarlijks door een andere kunstenaar met een nieuwe betekenislaag wordt aangevuld. Het Altaar opstellen in een museum is een uitdaging, want hoe bewaar je iets dat niet te bewaren valt? 

In contrast met het Altaar van Antwerpen wordt sinds 2013 ook een traditioneel Mexicaans altaar opgetrokken door een organisatie aangeduid door de Mexicaanse ambassade. Sinds 2017 is het Altaar van Antwerpen opgenomen in de collectie van het MAS. Het werd ook als ‘ambassadeur’ opgenomen in het register voor goede praktijkvoorbeelden van immaterieel erfgoed in Vlaanderen.

MAP – Mestizo Arts Platform

In Antwerpen leven meer dan 170 nationaliteiten samen. Mestizo Arts Platform is een collectief van kunstenaars met uiteenlopende culturele achtergronden en die allemaal in Europa wonen. Hun samenwerking omvat een onschatbare rijkdom aan verhalen en cultureel kapitaal. Ze mengen tradities, esthetiek en visies tot een groter cultureel geheel en verrijken de heersende cultuur met nieuwe perspectieven en informatie. Zo bouwen ze mee aan de toekomst en creëren ze een uniek en rijk cultureel erfgoed van ons allemaal.

Het MAS

Het MAS is een museum over wereldwijde verbondenheid tussen mensen. De museumcollecties komen vanuit allerlei verschillende denk- en leefwerelden. De grote variëteit aan objecten, waarvan de oorsprong in uiteenlopende verzamelingen ligt, is het vertrekpunt voor de stroom van verhalen die in het museum wordt verteld. 

Werkwijze

MAP, de initiatiefnemer en curator van het Altaar van Antwerpen, vraagt elk jaar één of meerdere kunstenaars om aan de veelzijdige installatie een nieuwe laag toe te voegen. Met workshops of acties kunnen ook de bezoekers hun bijdrage leveren. Zo blijft het Altaar groeien en wordt het een levend museumstuk met een collectieve waarde.

Onderaan vindt u informatie over elke laag die per jaar toegevoegd werd.

2011: Het intuïtieve altaar

In verschillende Latijns-Amerikaanse landen worden tijdens Día de Muertos de doden geëerd. Het altaar van hun nabestaanden is een poort waardoor de doden zich weer even bij de levenden kunnen begeven.
In 2011 presenteert de Belgisch-Mexicaanse Patricia López haar expo ‘Las Cajas’ (‘De dozen’) tijdens het Mestizo Arts Festival. In het salon in de Arenberg, waar de expo plaatsvindt, zet Mestizo Arts Platform een eerste Altaar van Antwerpen op; een intuïtief geheel met elementen uit verschillende Latijns-Amerikaanse culturen. Na het festival besluit Mestizo Arts Platform om van het altaar een jaarlijks groeiende en veranderende installatie te maken, als symbool van een Antwerpen in beweging. De figuur van Gauchito Gil, een mythische Argentijnse volksheld uit de 19de eeuw, krijgt alvast een plekje in deze eerste versie van het Altaar van Antwerpen.

° Kleurenportret van Gauchito Gil. Gedrukte en gelamineerde afbeelding, versierd met gekleurde linten. 20 x 30 cm.

2012: 100 jaar Catrina

Het Altaar staat in 2012 voor het eerst in het MAS. De Belgisch-Mexicaanse- Patricia López voegt de eerste betekenislaag toe. Het lidwoord los wordt aan Día de Muertos toegevoegd, om de brug te bouwen naar ‘Dag van de doden’ in Antwerpen. In het eerste deel van haar tweeluik (2012-’13) ontwikkelt Patricia een workshop waaraan 6 mensen deelnemen: Elizabeth Carrazco, Luisa Bernal, Ken Bergers, Rocio Del Moral, Jasper Jeensma en Gaby van den Abeele. Ze laten zich inspireren door het kunstwerk La Catrina van José Guadalupe Posadas – dat in 2012 precies honderd jaar werd getekend. De deelnemers bewerken en versieren elk hun eigen Catrina.

° Zes Catrina’s van papier-maché, beschilderd en versierd met sjaaltjes en sluiers. Ze hebben allemaal een holte in het midden, om relikwieën van overleden dierbaren in te bewaren. De Catrina’s zijn tussen 91 en 126 cm hoog.

2013: Mexicaanse schedels

Patricia Lopez bouwt in 2013 aan het tweede deel van haar tweeluik. Ze maakt Mexicaanse schedels die de deelnemers van de workshop naar eigen believen bewerken: Barbara Bervoets, Luisa Bernal, Joana Rossi, Rocío del Moral, Marina Leal, Jessica van Wellen, Ken Bergers en Gaby van den Abeele.
Het is de eerste keer dat het hedendaagse altaar in dialoog komt te staan met een traditioneel Mexicaans altaar. Dat wordt opgesteld door Martha Carmona, onderdirecteur van het Nationaal Museum voor Antropologie in Mexico-Stad. Martha geeft ook een lezing over Fiesta de Muertos.

° Acht beschilderde schedels van papier-maché, gedecoreerd met spiegeltjes, foto’s, lichtjes, pluimen en andere elementen. Ze bevatten relikwieën van overleden dierbaren en zijn allemaal rond 22 bij 25 cm groot.

2014:​ Kaleidoscope Memories

Hoe vertellen we over de dood? Hoe verbeelden we iets wat we ons niet kunnen inbeelden? De Argentijnse kunstenares Bárbara Echevarría maakt in 2014 met Kaleidoscope Memories een installatie en performance die allebei een intieme kijk bieden op rituelen en verhalen die omgaan met verlies. Vier performers gaan aan de slag: Sumeya Yaman, Melek Arslan, Lorenzo De Brabandere en Ismail L’hamiti. Filmmaker Alex Cordova brengt hun proces in beeld. Zijn video’s worden tijdens de installatie op beeldschermen vertoond.
Het traditionele Mexicaanse altaar is dit jaar een Altar del Guerrero, met elementen die typerend zijn voor de gelijknamige deelstaat in Mexico en samengesteld door Jeanette Rojas Dib en Natalia Velazco Placencia. Naast heel wat relikwieën, sieren ook 3.500 handgemaakte bloemen dit altaar. Zowel het Altaar van Antwerpen als het traditionele altaar worden gekoppeld aan performances. Eén wordt uitgevoerd door Bárbara Echevarría, de andere door Los Diablos del Cerro de las Tablas, een performancegroep uit Guerrero. In het Umicore-paviljoen van het MAS vindt de tentoonstelling ‘Mexicaans zilver uit Taxco’ plaats. Tijdens de vernissage leest een delegatie van Mexicaanse Antwerpenaren een manifest voor over de verdwijning van studenten in Ayotzinapa.
° Twintig kristallen in verschillende vormen, van 2 tot 6 cm groot
° Video Kaleidoscope Memories. 11 minuten in een loop

2015: Vluchtigheid troef

In 2015 staat het vluchtige karakter van street art centraal, onder de noemer ‘MURAL, la pared como un lienzo – MURAL, de muur als canvas’. Hedendaagse Antwerpse kunstenaars refereren naar Mexicaanse street art en het werk van de Mexicaanse muralist Diego Rivera (1886-1957) staat centraal. De partners van het project zijn de Arenberg, De Studio, wpZimmer, KVS, ’t Arsenaal, KOP en Spoorwegen Luchtbal. Kunstenaar Bart Boudewijns, alias SMOK, maakt een portret van Diego Rivera. Elizabeth Carrazco en Alex Cordova maken een werk over de moord op de studenten van Ayotzinapa.

° Twee schilderijen. Diverse technieken op hout (acrylverf, olieverf, graffiti, karton). 180 x 180 cm

2016: MAPping – ons geheugen in kaart

Dé stad bestaat niet, ze is een mix van plekken, een depot van herinneringen én het decor van de acties van haar bewoners. Allemaal samen tasten we haar grenzen af. In 2016 is MAPping het thema van het Altaar van Antwerpen. Artiesten en publiek tekenen hun levensparcours uit in de stad. Ze brengen verhalen over verlies die door kunstenares Lucila Guichón letterlijk in kaart worden gebracht. Younes van den Broeck (alias Spitler) en Yentl De Werdt houden een performance, Jelle Jespers ontwerpt de publicatie ‘MAPping Antwerpen’. Op de dag van de vernissage voegt ook het publiek zijn eigen parcours toe aan het Altaar.

° Objectboek met transparante folies met verhalen over verlies in de stad Antwerpen, van rapper Spitler en danseres Yentl De Werdt. 25 x 25 cm
° Objectboek met transparante folio’s door ontwerper Jelle Jespers en Mestizo Arts Platform. 25 x 25 cm

2017: ​Stop the Time

Kunnen we de tijd stoppen? Joana Rossi stelt met Stop the Time tijd voor als iets tastbaars dat we constant verliezen. Maar verliezen we hem echt? Kunnen we terug naar de gestopte tijd? En is hij dan nog hetzelfde? Eén ding is zeker: alles wat verloren gaat, blijft als een stille afdruk bewaard in herinneringen en handelingen. De installatie bestaat in 2017 uit een selectie van flesjes gevuld met wilde bloemen op sterk water. De flesjes verwelkomen de voorwerpen die Antwerpenaren van hun dierbare overledenen naar het MAS brengen. Het jaar nadien presenteert Aimée Zito Lema een foto-installatie met deze objecten in de hoofdrol.

° 5 glazen flesjes met wilde bloemen op sterk water, vergezeld van de initialen van de maker. Bij de potjes staan portretten van geliefde overledenen. Afmetingen tussen 5 en 20 cm

2018: Souvenirs van het geheugen

In 2018 bouwt Aimée Zito Lema met de voorwerpen van Antwerpenaren uit 2017 een installatie, gebaseerd op foto’s van de objecten en de bijbehorende verhalen. De installatie komt tot haar recht in de expo Feest! van het MAS. Foto’s daarvan worden opgenomen in het Altaar van Antwerpen. Rojo Cordova, een slamdichter uit Mexico-Stad, gaat drie maanden aan de slag met project The Belgican Link waarin hij Brussel met Mexico-Stad vergelijkt. Zijn onderzoek eindigt in een ‘psychomagische’ performance in de KVS in Brussel. In het MAS brengt hij een gedicht over Jesús Malverde, een personage uit de hedendaagse Mexicaanse mythologie. Om zijn woorden en performance kracht bij te zetten, gebruikt Rojo een megafoon.

° 8 op stof gestempelde foto’s, tussen 1 en 2 meter hoog
° Megafoon met het gedicht van Rojo Cordova

2019: Photobox

Fotograaf Cuauhtémoc Garmendia voegt in 2019 een foto van Ricardo toe aan het Altaar van Antwerpen als symbool voor mensenrechtenverdedigers in de wereld die slachtoffer werden van geweld. In zijn gelijklopende tentoonstelling over Día de los Muertos in de Permeke bibliotheek toont hij foto’s over verlies. Lucila Guichón en Gerardo Salinas creëren voor het Altaar een interactief concept: bezoekers krijgen de kans om van zichzelf een foto te maken in een fotobooth. Op de achterkant beschrijven ze een gevoel, een moment, een voorwerp of een persoon die ze willen terugroepen. De foto’s komen in een Objectdoos terecht die voor altijd deel blijft uitmaken van het Altaar van Antwerpen. Lucila geeft ook een kinderworkshop ‘rituele maskers maken’, om de krachten van dieren, goden of de natuur op te roepen. Ook de foto’s van de gemaskerde kinderen gaan mee de doos in.

° Digitale kleurenfoto van Cuauhtémoc Garmendia met bijhorende tekst. Diverse afmetingen
° Objectdoos met licht, spiegels en papieren plakband gevuld met portretten en tekst die de overledenen oproepen. 35 x 25 x 25 cm

2020 : A PLAYLIST

Bepaalde liedjes brengen ons terug naar een vroeger moment in ons leven. Ze bouwen een brug naar onze herinneringen en gevoelens. Gerardo Salinas, Lucila Guichón en Joana Rossi creëren voor het Altaar van Antwerpen A PLAYLIST: de soundtrack van de stad. Deze lijst bestaat uit muzieknummers die voor Antwerpenaren verbonden zijn met een moment, een persoon of een gevoel uit het verleden dat zij opnieuw willen oproepen. De playlist wordt in de komende jaren verder aangevuld. In het Altaar van Antwerpen komt de ALTARPHONE te staan, een object als poort naar de speellijst, samen met een het liedje aan de lijst hebben toegevoegd. Gerardo Salinas maakt samen met de kunstenaars Gea Zazil, Joana Rossi, Juan Carlos Bonifaz, Lucila Guichón en Javier Perugachi een performatieve rondleiding.

° ALTARPHONE: geassembleerd object; luidspreker en archief met QR-code als poort naar de speellijst.
° Video van Antwerpse kunstenaars die hun bijdrage aan de playlist documenteren.

Tekst: Mestizo Arts Platform in samenwerking met Arkasha Keysers
Foto’s: Lucila Guichón, MAS, Lieven Symaeys (foto ROJO), Cuauthémoc Garmendia, Elizabeth Carrasco, Tine de Pourcq
Ontwerp: Rein Vyncke
Met dank aan:……………………………….& en vele anderen.

Altaar van Antwerpen is een samenwerking van Mestizo Arts Platform, MAS en Ambassede Mexico